Systeem denken
Het belang van systeemdenken binnen boeiend onderwijs in deze tijd!
Als het één-zijn van de totaliteit der dingen niet wordt ingezien, dan ontstaan zowel onwetendheid als opsplitsing, en zo ontwikkelen zich alle fasen van het verontreinigde denken…
(Ashvaghosha, The Awakening of Faith pp. 79, 86. Uit: Fritjof Capra (1986) p. 263)
In kranten, tijdschriften en vakbladen, via het internet en op de televisie wordt veel geschreven en gesproken over “het nieuwe leren”. Op basisschool Amby te Maastricht praten wij over “duurzaam leren”. Onze school is reeds 10 jaar bezig om kinderen op een duurzame manier onderwijs te laten volgen. Wij doen dit in samenwerking met de leerlingen, leerkrachten en ouders. In dit artikel wil ik, in het kort, vertellen hoe wij dit vorm willen geven.
Boeiend Onderwijs in deze Tijd!
Boeiend onderwijs in deze tijd is een begrip dat uit verschillende onderdelen bestaat. Om daar een totaalbeeld van te krijgen is er een mindmap gemaakt. In deze mindmap zien wij diverse takken die allemaal een belangrijke rol spelen. Al deze takken staan met elkaar in verbinding, het één kan niet los van het ander gezien worden. systeemdenken. Van daaruitàBasisschool Amby is begonnen met de tak samenhang zijn we ons steeds verder gaan ontwikkelen. Momenteel omvat onze manier van onderwijs aanbieden alle takken, wat overigens niet wil zeggen dat we alles al beheersen, zeker niet.
(afbeelding 1: Mindmap Boeiend Onderwijs in deze Tijd. Truus Römgens; www.natuurlijkleren.org)
De mindmap laat zien hoe Boeiend Onderwijs in deze Tijd kan plaatsvinden. De mindmap is zeker niet volledig maar als u met de onderdelen die erop staan aan de slag gaat dan krijgt u een totaal ander onderwijs. Leerlingen zijn, via boeiend onderwijs, meer betrokken bij de lessen. Dit leidt uiteindelijk tot een hoger rendement, informatie wordt kennis. Ik zal dit toelichten met een praktijkvoorbeeld.
De Wereldoriënterende lessen hebben bij ons op school een hele andere aanpak gekregen. Verhaal vertellen, les lezen, werkboek invullen en als afsluiting van een hoofdstuk een proefwerk afnemen behoort tot de verleden tijd. We zijn overgestapt op een andere werkwijze waarbij de leerkracht, aan de hand van de lesdoelen, opdrachten samenstelt. De leerlingen maken de opdrachten individueel, met tweetallen of met hun groepje (viertal) en krijgen daar twee weken de tijd voor. Alle wereldoriënterende lessen in deze twee weken worden gebruikt om de opdrachten te maken. De leerlingen leren bovendien hoe ze taken moeten verdelen, het plannen van de leerstof, het zoeken van bruikbare informatie, etc. Elke leerling werkt op zijn eigen niveau. Kinderen die meer aankunnen kunnen dieper de stof induiken, het omgekeerde geldt ook voor de minder sterke leerlingen. De rol van de leerkracht is tijdens de lessen heel coachend. De eindproducten worden tijdens de laatste les gepresenteerd, ingeleverd, tentoongesteld al naar gelang de opdracht.
De meerwaarde van deze aanpak heb ik in de taal van het systeemdenken weergegeven:
Hoe meer de leerkracht doceert hoe minder de leerlingen aan de les zullen deelnemen. Hoe minder de deelname is hoe meer storend gedrag. Hoe meer storend gedrag hoe lager de kwaliteit van de lessen zal zijn. Hoe lager de kwaliteit van de lessen hoe lager de resultaten. Lagere resultaten leiden tot meer extra zorg. Meer extra zorg leidt weer tot meer werk en dus tot hogere werkdruk. Hogere werkdruk leidt tot minder vernieuwingen wat er voor zorgt dat de leerkracht blijft doceren en het probleem alleen maar toeneemt.
Nieuwe lessituatie:
Hoe meer de leerkracht werkt vanuit het principe van “boeiend onderwijs in deze tijd” hoe meer de leerlingen aan de les zullen deelnemen. Hoe meer deelname hoe minder storend gedrag. Hoe minder storend gedrag hoe hoger de kwaliteit van de lessen. Hoe hoger de kwaliteit van de lessen hoe hoger de resultaten. Hogere resultaten leiden tot minder extra zorg. Minder extra zorg leidt weer tot minder werk en dus tot lagere werkdruk. Lagere werkdruk leidt tot meer enthousiasme wat er voor zorgt dat de leerkracht boeiend les blijft geven.
Wat is systeemdenken?
Systeemdenken is het vermogen om relaties te zien en te begrijpen. We zien door deze manier van denken het totaalbeeld, niet slechts de details. We hebben oog voor de wijze waarop onderdelen elkaar beïnvloeden en in de loop der tijd op elkaar reageren.
De wereld om ons heen bestaat uit relaties, niet uit losse feiten, dingen, gebeurtenissen. Leerlingen zijn van nature systeemdenkers. Op school is het echter net, of we alle moeite doen, om aan het zien en begrijpen van samenhangen een einde te maken. Kennis is voor een groot deel gefragmenteerd, wordt verknipt aangeboden. Bij systeemdenken gaat het om het besef dat alles op een bepaalde manier met alles samenhangt. Het is het vermogen om deze relaties te zien en te begrijpen. Je zou het kunnen vergelijken met het hanteren van een zoomlens op een camera. Afwisselend zoomen we in en uit om behalve de details ook “The big picture” te kunnen zien.
(Jan Jutten 2003, Natuurlijk Leren, Systeemdenken in een lerende school, p.38)
Systeemdenken met kinderen
Kinderen zijn van nature systeemdenkers. Het denken in samenhang is een natuurlijk begrip dat elk levend wezen toepast. In de dierenwereld reageert de moeder meteen als een jong naar haar roept. Een baby huilt als hij honger heeft of verschoond moet worden. Hij weet dat er actie ondernomen wordt. Dit zijn de eerste vormen van systeemdenken. Door het complexer worden van de maatschappij worden er specialisten gevormd die van heel weinig, heel veel weten, denk maar aan de doktoren in ziekenhuizen. De huidige maatschappij is opgebouwd uit losse stukjes die samen een geheel moeten vormen. In heel veel gevallen zijn die stukjes geen geheel omdat ze niet of niet goed in elkaar passen. Het begint al als de kinderen naar school gaan.
De scholen zijn in de 19e eeuw de leerstof steeds meer in aparte vakken gaan aanbieden. De achterliggende gedachte van deze fragmentering was dat er meer kennis kon worden overgedragen. Dit uitgangspunt heeft tot gevolg gehad dat de samenhang tussen de verschillende vakken verder op de achtergrond kwam te staan.
De kinderen gingen van hun natuurlijke kwaliteiten minder gebruik maken. Voor velen leidde dit (nu nog steeds) tot de zogenaamde leerproblemen omdat men afweek van het algemene, wat dat dan ook moge zijn. We komen gelukkig meer en meer tot de ontdekking dat het denken in samenhang veel meer mogelijkheden schept om in deze complexe maatschappij beter te kunnen functioneren. Het systeemdenken gaat uit van de natuurlijke kracht en kinderen gaan bij het zoeken naar een oplossing meer de diepte in. Hierbij ontwikkelen zij “het cyclisch denken”. Nu denken zij vaak nog lineair waardoor een oplossing vaak maar van korte duur is. Bij cyclisch denken zoek je naar oplossingen op de lange termijn.
Voorbeeld:
Factor A -----> Factor B
Factor A beïnvloedt factor B = lineair denken
Factor A beïnvloedt factor B maar factor B heeft ook weer invloed op factor A = cyclisch denken
Het systeemdenken maakt gebruik van enkele visuele hulpmiddelen die ondersteunend zijn bij het zoeken naar oplossingen op de korte en de lange termijn. Deze “tools” zijn uitstekend te gebruiken, zowel binnen de diverse vakgebieden als bij geïntegreerde vakken. Zij leiden tot het zien van relaties waardoor we het geheel beter gaan begrijpen. De meerwaarde van het systeemdenken bij het gebruik tijdens de lessen in de klas zijn:
• De kinderen zijn meer betrokken bij de les.
• De kinderen zijn meer gemotiveerd.
• Het leren wordt effectiever omdat ze de samenhang beter zien.
• Het is vakoverstijgend.
• Door het gebruik van visuele hulpmiddelen wordt het leren gemakkelijker.
• Ze zijn in staat een probleem doeltreffender aan te pakken.
In het systeemdenken werken we met diverse visuele hulpmiddelen. Door het werken met deze hulpmiddelen ontstaat er een nieuwe taal, de taal van de systeemdenker.
Dit levert onder andere op dat:
• het langetermijngeheugen wordt geprikkeld
• plaatjes de woorden ondersteunen en omgekeerd
• het uitnodigt tot interactie (coöperatieve werkvormen)
• er meer verdieping van de leerstof plaatsvindt
• Verbanden beter zichtbaar worden, waardoor ingewikkelde leerstof helderder wordt.
• naar jezelf leert kijken.
• je openstaat voor meningen van anderen.
• je niet alleen kijkt naar details maar ook naar het grote geheel.
• je cirkels van oorzaak en gevolg ziet in plaats van rechte lijnen.
• meerdere intelligenties worden aangesproken.
Het belang van systeemdenken.
Systeemdenken in de klas leert de leerlingen meer samenhang te zien, verder te kijken, beter te plannen etc. Het belang van systeemdenken binnen boeiend onderwijs laat zien dat alle onderwerpen in de mindmap niet één voor één aangeboden kunnen worden maar dat ze met elkaar samenhangen en zorgen voor krachtig onderwijs. Het vraagt wel om een andere onderwijsbenadering voor zowel leerkrachten, leerlingen en ouders. Samen die uitdaging aangaan levert enorm veel op.
|
Hoe wij op onze school werken met systeemdenken en de denkgewoonten, kunt u op deze filmpjes zien:
|
Een praktijkvoorbeeld van een mindmap en een gedrags-patroon-grafiek bij een kleutergroep n.a.v. een prentenboek.
Literatuurlijst:
Jan Jutten (2003) Natuurlijk Leren,
Systeemdenken in een lerende school
Consent Sittard
Fritjof Capra (1986),
De Tao van Fysica
Contact, Amsterdam
Robert Fogarty (1999)
Hersenwerk in de klas APS,
Utrecht